Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (MAEA)

W artykule podano cel działalności MAEA oraz trzy główne działania służące temu celowi: pomoc techniczna w formie wspierania badań, rozwoju, i praktycznych zastosowań, dostarczania materiałów, usług, urządzeń i instalacji; skuteczne przeciwdziałanie ryzyku szkód dla zdrowia i środowiska naturalnego związanych z cyklem paliwowym energetyki jądrowej; organizowanie i stosowanie zabezpieczeń zapewniających, że pomoc techniczna nie będzie wykorzystywana do celów militarnych. Dodatkową funkcją jest wspieranie wymiany informacji naukowych i technicznych. Wymieniono konferencje organizowane przez MAEA oraz różnorodne jej inicjatywy, w tym formułowanie traktatów i międzynarodowych konwencji oraz kontrolę ich przestrzegania. Scharakteryzowano działania w zakresie gospodarki odpadami promieniotwórczymi. Wymieniono międzynarodowe układy i traktaty ratyfikowane przez Polskę.

Światowa społeczność państw wykazała zdolność skutecznego reagowania na problemy, jakie pojawiły się na początku ery atomowej około połowy ubiegłego stulecia oraz w okresie późniejszego rozwoju atomistyki.

Narodziny praktycznych zastosowań energii atomowej zaczęły się niestety od rzucenia bomb atomowych w dniach 6 i 9 sierpnia 1945 roku w Japonii na Hiroshimę i Nagasaki. Obawa przed rozpowszechnianiem tej nowej broni o potężnej sile niszczycielskiej oraz z drugiej strony, świadomość ogromnego potencjału energetycznego nowego źródła energii spowodowały podjęcie w 1945 roku, na forum nowo powstałej Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), prac nad określeniem warunków pokojowego wykorzystania energii atomowej oraz środków eliminowania ryzyka rozpowszechniania broni atomowej.

U podstaw rozważań tych warunków i środków przez powołaną dla tego celu Komisję Atomową Rady Bezpieczeństwa ONZ legło przekonanie, że przy szerokim światowym rozwoju atomistyki nie uda się wyeliminować ryzyka niekontrolowanej produkcji broni atomowej. Historia bez mała 70 lat rozwoju wykorzystania energii atomowej uzasadniła w pewnym stopniu te obawy.

Konsekwentnie większość członków wymienionej Komisji Rady Bezpieczeństwa uznała za konieczne wyłączenie spod władania państw wszystkich operacji technologicznych, które mogłyby przynieść ryzyko użycia uranu dla celów produkcji broni atomowej i poddanie tych operacji i związanych z nimi urządzeń i materiałów wyłącznej kompetencji międzynarodowej organizacji, Międzynarodowej Agencji Kontroli Energii Atomowej. Ta międzynarodowa organizacja, będąca w założeniu monopolistą nuklearnym, miałaby rozwijać w imieniu swych państw członkowskich przemysł jądrowy, być właścicielem instalacji i materiałów jądrowych, w tym wydobytego uranu oraz prowadzić prace badawcze w dziedzinie nukleoniki. Zakładano stopniowe przekazywanie MAKEA kontroli nad całą atomistyka. Ostatnim etapem wdrażania monopolistycznej roli MAKAEA miało być przekazanie jej przez państwa zasobów broni atomowej.

Po dwu latach pracy nad tą koncepcją i odbyciu 200 posiedzeń Komisja poinformowała Radę Bezpieczeństwa o niemożności osiągnięcia zgody co do propozycji zasad i środków mających zapewnić pokojowy rozwój atomistyki. Kluczowym powodem niepowodzenia była niemożność osiągnięcia kompromisu między koncepcją popieraną przez większość członków Komisji, w tym USA, jedynym w tym okresie posiadaczem broni atomowej, a stanowiskiem byłego Związku Radzieckiego, który proponował bezwarunkowe wyrzeczenie się przez państwa broni atomowej pod międzynarodową kontrolą oraz pozostawienie pokojowej działalności atomowej we władaniu państw.

I

Następne lata przyniosły intensywne badania i rozwój w obydwu dziedzinach zastosowań energii atomowej. Nieskuteczną okazała się więc stosowana politykaniejawności. Osłabieniu też uległa monopolistyczna pozycja USA dziedzinie atomistyki. Związek Radziecki (1949), Anglia (1952) i Francja (1960) ) weszły w posiadanie broni atomowej.

Do roku 1955 uruchomiono na świecie 40 reaktorów doświadczalnych oraz dwie elektrownie jądrowe, w USA i w Związku Radzieckim.

Zorganizowana przez ONZ w 1955 roku w Genewie pierwsza światowa konferencja na temat pokojowych zastosowań energii jądrowej przyniosła podniesienie kurtyny tajności i zapoczątkowanie szerokiej współpracy międzynarodowej w zakresie badań jądrowych, z wyjątkiem badań związanych z rozwojem broni atomowej oraz izotopowym wzbogacaniem uranu. Ujawniony ogromny potencjał energetyczny energii jądrowej został dostrzeżony przez kraje rozwijające się jako czynnik umożliwiający znaczne przyspieszenie ich gospodarczego rozwoju. Udzieliły one szerokiego poparcia inicjatywie USA, złożonej na sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ w dniu 8 grudnia 1953 roku, utworzenia międzynarodowej organizacji dla promowania pokojowego wykorzystania energii jądrowej oraz dla działań zapewniających, że pokojowa działalność jądrowa nie będzie wykorzystywania dla celów militarnych, które zdefiniowano jako posiadanie broni atomowej, termojądrowej i radiologicznej.

Nie przypadkiem przewodniczącym Konferencji Genewskiej został hinduski fizyk Homi Bhabha. Jego wypowiedź w przemówieniu inauguracyjnym „Nie ma energii droższej niż brak energii” stała się motywem wielu wypowiedzi w dyskusji i jest przywoływana do dzisiaj.

Doświadczenie dotychczasowego rozwoju energetyki jądrowej wskazuje na trwałość zainteresowania nią wiodących krajów rozwijających się i niedysponujących bogatymi zasobami paliw organicznych. Wskazuje na to fakt, że o ile liczba eksploatowanych reaktorów energetycznych w Chinach, Indiach, Brazylii i Republice Korei stanowi obecnie 13% w stosunku do ich łącznej liczby na świecie, to liczba obecnie budowanych w tych krajach reaktorów jądrowych stanowi 60% ich ogólnej liczby.

W latach 1954 – 1956 trwały prace nad koncepcją i statutem międzynarodowej organizacji zaproponowanej przez USA w 1953 roku. Jej koncepcja oznaczała radykalne odejście od polityki tajności i drastycznego ograniczania rozwoju i przejście do otwartości i promocji rozwoju technologii jądrowych dla celów pokojowych, przy równoczesnym stworzeniu systemu zabezpieczeń przeciw niekontrolowanym rozprzestrzenianiem broni atomowej.

Doprowadziły one do utworzenia w 1957 roku Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (MAEA) z siedzibą w Austrii w Wiedniu.

II

Ogólny cel działalności Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej określa art. II jej statutu „Agencja dąży do tego, aby przyspieszyć i zwiększyć wykorzystanie energii atomowej w celu zapewnienia pokoju, zdrowia i dobrobytu na całym świecie. Agencja będzie czuwać nad tym, w miarę swych możliwości, aby pomoc udzielana przez nią samą, na jej życzenie, pod jej nadzorem lub zarządem, nie była wykorzystywana w sposób mogący służyć jakimkolwiek celom militarnym.”

Statut Agencji określa trzy główne działania służące powyższemu celowi:

1. Pomoc techniczna w formie:

• wspierania badań, rozwoju i praktycznych zastosowań, w tym wspierania edukacji naukowców i ekspertów,
• dostarczania materiałów, usług, urządzeń i instalacji, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb krajów nisko rozwiniętych, (Art.: IIIA.1, III.A.2, III.A.4).

2. Skuteczne przeciwdziałanie ryzyku szkód dla zdrowia i środowiska naturalnego związanych z cyklem paliwowym energetyki jądrowej i stosowaniem promieniowania jonizującego.

3. Organizowanie i stosowanie zabezpieczeń w celu zapewnienia, że jakakolwiek pomoc techniczna czy dostawy związane z Agencją nie będą wykorzystywane dla jakichkolwiek celów militarnych oraz stosowanie zabezpieczeń na życzenie państw w odniesieniu do jakichkolwiek dwustronnych czy wielostronnych porozumień. 

Dodatkową funkcją realizowaną w związku i dla wsparcia powyższych trzech działalności jest wspieranie wymiany informacji naukowych i technicznych. W związku z rozważaną w okresie prac nad projektem statutu koncepcją funkcji:

• banku materiałów jądrowych przekazywanych Agencji przez kraje członkowskie w celu udostępnienia na zasadach komercyjnych krajom inicjującym działalność jądrową,
• przyjmowania przez Agencje w depozyt od krajów członkowskich nadwyżek materiałów jądrowych w stosunku do bieżących potrzeb; statut przewiduje możliwość ustanowienia składowisk takich materiałów (art. III.A.7); do tej pory obydwie funkcje nie były realizowane, nie doszło więc do organizacji odpowiednich składowisk.

Do idei składowania w magazynach Agencji materiałów jądrowych powstałych w ramach cyklu paliwowego energetyki jądrowej i odpowiadających warunkom niezbędnym dla produkcji broni atomowej (pluton) wraca się dzisiaj w ramach dyskusji nad zaprzestaniem (cut off) produkcji takich materiałów.

III

W pierwszej dekadzie pracy Agencji dziedzina pomocy technicznej, w wymiarze zaangażowanych środków, dominowała pośród wszystkich programów. Było to naturalną konsekwencją faktu, że praktyczne wykorzystywanie energii jądrowej oraz metod i technik jądrowych znajdowało się w początkowej fazie rozwoju i większość krajów, szczególnie krajów rozwijających się, nie posiadało żadnego doświadczenia w tych dziedzinach.

W swej treści pomoc techniczna koncentrowała się wtedy na zastosowaniu izotopów i metod jądrowych, głównie w dziedzinach ochrony zdrowia, rolnictwa i konserwacji żywności, hydrologii, eksploatacji reaktorów doświadczalnych oraz poszukiwaniach rud uranu. Co do form pomocy technicznej, to dominowały kursy szkoleniowe, indywidualne stypendia szkoleniowe oraz usługi ekspertów.

Rosnącemu zapotrzebowaniu na te usługi towarzyszyła budowa licznych reaktorów doświadczalnych, których oddano na świecie:

• 12 w latach 1940 – 1949,
• 162 w latach 1950 – 1959,
• 275 w latach 1960 – 1969,
• 87 w latach 1970 – 1979.

Naturalną konsekwencją szerokiego rozwoju badań i zastosowań była konieczność tworzenia infrastruktury regulacyjnej i technicznej w zakresie ochrony przed promieniowaniem, bezpieczeństwa jądrowego i gospodarki odpadami promieniotwórczymi, czemu towarzyszył rosnący zakres pomocy technicznej Agencji. Do 1969 roku organizowano ogółem 1560 kursów szkoleniowych i udzielono pomocy w wyszkoleniu 19 tysięcy specjalistów.

W miarę postępu w szkoleniu specjalistów i budowie infrastruktury wzrastało w krajach członkowskich zainteresowanie konkretnymi projektami zastosowań przynoszących wymierne korzyści ekonomiczne. Akcją rozsyłania misji dla oceny korzystnych zastosowań objęto 50 krajów. Od około 1980 roku programy w wymienionych wyżej dziedzinach zastosowań obejmowały konkretne projekty, z biegiem czasu również w zakresie energetyki jądrowej. Znaczny udział w tej ostatniej dziedzinie miały kraje Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chiny i Republika Korei.

Statut Agencji przewiduje, że świadczenia bezpośredniej pomocy technicznej krajom członkowskim finansowane są z Funduszu Pomocy Technicznej tworzonego z dobrowolnych wpłat, a nie z budżetu regularnego, który powstaje z obowiązkowych składek wnoszonych w wysokości jednolitej w organizacjach sytemu ONZ, w tym MAEA.

W roku 1958, pierwszym roku działalności Agencji, wpłaty do Funduszu Pomocy Technicznej wyniosły 12,5 tys. USD i wzrastały stopniowo do: 10,5 mln USD w roku 1980, 45,5 mln USD w roku 1990 i 85,5 mln USD w roku 2010.

Stanowiło to 25% Budżetu Regularnego w 1958 roku, po czym spadło do 13 % w 1980 roku, wzrosło do 28% w roku 1990 i aż do 33% w 2010 roku. Motywy tak znacznego wzrostu wpłat do przedmiotowego funduszu były głównie natury politycznej. Wejście w życie Traktatu o Nierozprzestrzenianiu Broni Jądrowej (NPT Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons w skrócie Non-Proliferation Treaty) przyniosło zasadniczy wzrost intensywności działalności zabezpieczeń (safeguards) i w konsekwencji wzrost jej budżetu (piętnastokrotny wzrost w okresie 1970 – 1980). Pod hasłem zapewnienia właściwych proporcji między działalnością promocyjną a regulacyjną Agencji kraje rozwijające się uzyskały znaczny wzrost budżetu programu pomocy technicznej, co sprzyjało włączaniu się przez nie do NPT.

Do około połowy lat 80. wartość nominalna udzielanej pomocy technicznej rozkładała się względnie równomiernie miedzy cztery dziedziny:

• zastosowanie technik jądrowych w rolnictwie i technologii żywności oraz w medycynie,
• wspieranie nauk fizycznych i chemicznych,
• ochrona przed promieniowaniem,
• bezpieczeństwo jądrowe.

Od początku lat 90. wzrasta udział tematyki bezpieczeństwa jądrowego.

Z punktu widzenia form udzielanej pomocy technicznej, udział usług ekspertów utrzymuje się na poziomie około 30%, spada udział fundowanych stypendiów z blisko 50 do 30% oraz rośnie wartość dostarczanego sprzętu.

W latach 1972 – 1990 roku utworzono pod auspicjami Agencji Regionalne Porozumienia do Promocji Badań i Zastosowań Technologii Jądrowych w rejonie Azji Ameryki Łacińskiej i Afryki. W ich ramach inicjowane były konkretne projekty, jak optymalne wykorzystywanie reaktorów doświadczalnych, poszukiwanie nowych odmian produktów rolnych, do których realizacji włączały się kraje zaawansowane w tych dziedzinach.

W 1964 roku rozwinięto unikalną formę pomocy technicznej przez utworzenie w Trieście, we współpracy z rządem Włoch, Międzynarodowego Centrum Fizyki Teoretycznej. W dużym stopniu dzięki kierowaniu Centrum przez prof. Abdusa Salama, wybitnego pakistańskiego fizyka, laureata Nagrody Nobla, stało się ono miejscem spotkań i współpracy w różnych formach (kursy szkoleniowe, konferencje i seminaria, udział w krótkookresowych spotkaniach grup roboczych) naukowców z krajów rozwiniętych i rozwijających się. W latach 90. uczestniczyło rocznie w tej współpracy około 4 tys. uczonych, w tym 40 laureatów Nobla. W 1995 roku organizację centrum przejęło UNESCO, rozszerzając jego zakres tematyczny na inne dziedziny nauki.

IV

Zadania dotyczące głównych działań Agencji wiążą się z pierwszym z dwu głównych postrzeganych zagrożeń płynących z rozwoju energetyki jądrowej, jak:

• niekontrolowane rozprzestrzenianie promieniowania jądrowego,
• niekontrolowane rozprzestrzenianie broni jądrowej.

Mówiąc bardziej szczegółowo pierwsza dziedzina obejmuje zagadnienia:

• bezpieczeństwa jądrowego instalacji jądrowego cyklu paliwowego,
• bezpieczeństwa radiologicznego (radiation safety) obejmującego stosowanie promieniowania jonizującego w medycynie, przemyśle i w różnych dziedzinach badań,
• bezpieczeństwa gospodarki odpadami promieniotwórczymi.

W latach 1970 – 1975, kiedy na świecie podejmowano rocznie budowę 25 – 35 reaktorów energetycznych (bloków jądrowych ) drastycznie wzrosło zapotrzebowanie na usługi doradztwa i oceny w zakresie bezpieczeństwa jądrowego. Rychło ujawniła się niezbędność jednolitego podejścia w tych sprawach.

Bezpośrednią przyczyną podjęcia realizacji tego podejścia było doświadczenie Agencji w doradztwie Republice Korei w sprawach bezpieczeństwa elektrowni jądrowej KORI-1. Kontrakt zawarty w 1969 roku z firmą Westinghouse zakładał, że wymagania co do bezpieczeństwa jądrowego tej elektrowni będą identyczne z występującymi w elektrowni jądrowej Kewaunee Plant w USA, której budowę firma Westinghouse, według takiego samego projektu, rozpoczęła w roku 1968. Po 1969 roku w USA podwyższono poziom wymagań w zakresie bezpieczeństwa elektrowni jądrowych i firma Westinghouse była gotowa odpowiednio zmodyfikować projekt elektrowni KORI-1, z konsekwencjami finansowymi tego przedsięwzięcia. Republika Korei, z myślą o uniknięciu dodatkowych kosztów, porosiła Agencje o opinię czy poziom bezpieczeństwa jądrowego przewidziany w umowie z 1969 roku nie może być uznany za wystarczający dla Republiki Korei. Agencja stanęła więc przed problemem ewentualnego uznania różnych poziomów bezpieczeństwa EJ stosowanych w zależności od warunków ekonomicznych kraju.

Odpowiedzią Agencji było podjęcie pracy nad międzynarodowo uzgodnionymi podstawowymi technicznymi wymaganiami bezpieczeństwa, na których oparte byłyby jednolite kryteria bezpieczeństwa i niezawodności elektrowni jądrowych na świecie. Na podstawie tych kryteriów opracowano w latach 1970 – 1980, w ramach projektu Normy Bezpieczeństwa Jądrowego (Nuclear Safety Standards – NUSS), 5 regulacji (codes) bezpieczeństwa w zakresie lokalizacji, projektowania i budowy, eksploatacji, zapewnienia jakości oraz organizacji krajowych organów bezpieczeństwa jądrowego oraz 47 wytycznych (guides) określających szczegółowe wymagania w zakresie stosowania tych regulacji.

Dokumenty programu NUSS stały się powszechną podstawą przedmiotowych krajowych regulacji, szczególnie w krajach rozwijających się. Dwukrotnie podejmowane dyskusje nad nadaniem normom NUSS mocy prawnie obowiązujących nie doprowadziły do ugody i normy te posiadają do dzisiaj status rekomendacji.

Z przedsięwzięciami dotyczącymi zapewnienia bezpieczeństwa pracy elektrowni jądrowych wiąże się kwestia odpowiedzialności za szkody wobec państw trzecich wywołane wypadkami jądrowymi. Na początku lat 60. Europejska Agencja Energii Atomowej oraz równolegle MAEA (Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej) podjęły prace nad Konwencją Odpowiedzialności Państw Trzecich w Dziedzinie Energii Nuklearnej, regulującą sprawy odpowiedzialności i ubezpieczeń związanych z ryzykiem awarii jądrowych w cywilnych naziemnych instalacjach jądrowych oraz szkód wywołanych w transporcie materiałów jądrowych.

Trudności związane z interpretacją zapisów konwencji, praktycznie identycznych w sprawach zasadniczych, jednej dotyczącej członków NEA/OECD ( Agencja Energii Atomowej – Nuclear Energy Agency (NEA), będąca specjalistyczną gałęzią Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju Organization for Economic Co-operation and Development (OECD), i drugiej dotyczącej członków MAEA, w tym również należących do MAEA, doprowadzili w 1988 roku do utworzenia przez obie organizacje wspólnego protokołu łączącego obie konwencje i stanowiącego jeden całościowy reżim przedmiotowej odpowiedzialności.

Fundamentalną zasadą leżącą u podstaw tego reżimu jest, że operator instalacji jądrowej ponosi pełną odpowiedzialność za szkody wywołane jej awarią.

Awarie elektrowni jądrowych w Three Mile Island w 1979 roku oraz w Czarnobylu w 1986 roku ujawniły, że kraje o bardziej ograniczonym doświadczeniu i potencjale naukowym i technicznym niż USA i ZSRR mogą mieć trudności w przeciwdziałaniu skutkom dużych awarii.

Obydwa kraje, a szczególnie ZSRR, były krytykowane za ograniczone i późne informowanie o tych awariach i ich skutkach.

W tej sytuacji Agencja przygotowała projekty dwu międzynarodowych konwencji, dotyczące:

• międzynarodowej pomocy w sytuacjach wypadków jądrowych bądź zagrożenia radiacyjnego,
• wczesnego informowania o wypadkach jądrowych.

Obydwie konwencje weszły w życie po awarii czarnobylskiej w 1978 roku.

W rezultacie dokonanych analiz przebiegu i skutków obydwu awarii podjęto kilka dalszych inicjatyw w programie działalności MAEA:

• powołano w 1988 roku Międzynarodowy Komitet Doradczy Bezpieczeństwa Jądrowego (International Nuclear Safety Advisory Group – INSAG), złożony z 14 ekspertów o międzynarodowej reputacji, jako organ doradczy Dyrektora Generalnego w sprawach głównych zasad stanowiących podstawę standardów i zaleceń Agencji oraz dla wymiany opinii o głównych bieżących problemach w zakresie bezpieczeństwa jądrowego;
• rozpoczęto w 1982 roku wysyłanie, na zaproszenie krajów, misji doradczych zwanych Zespoły Przeglądu Bezpieczeństwa Eskploatacji (Operational Safety Review Teams – OSART) w celu oceny organizacji, zarządzania i działania w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa EJ w kontekście międzynarodowych norm i zaleceń.
• w wyników obrad wysokiej rangi międzynarodowej konferencji odbytej w 1991 roku, zwołanej na propozycję Unii Europejskiej pod wpływem szerokich reperkusji awarii czarnobylskiej, w celu „określenia programu w zakresie bezpieczeństwa jądrowego na następną dekadę” podjęto prace nad międzynarodową konwencją bezpieczeństwa jądrowego – pierwszym międzynarodowym instrumentem wprowadzającym prawnie wiążące wymagania dotyczące bezpieczeństwa cywilnych reaktorów energetycznych, opierających się na fundamentalnej zasadzie, że „odpowiedzialność za bezpieczeństwo jądrowe spoczywa na państwie sprawującym jurysdykcję nad obiektem jądrowym.”

Konwencja zobowiązuje jej członków do :

• ustalenia prawnej infrastruktury i powołania organu dozoru jądrowego, niezależnego od innych organów związanych z promocją i zarządzaniem działalnością jądrową;
• ustalenia systemu licencjonowania, inspekcji i egzekwowania przestrzegania regulacji dotyczących bezpiecznej lokalizacji, budowy i użytkowania instalacji jądrowych w całym okresie ich użytkowania; w przypadku konieczności podjęcia działań dla zapewnienia wymaganego poziomu bezpieczeństwa rząd zobowiązany jest do pilnego ich podjęcia lub zamknięcia instalacji w przypadku niemożności podjęcia tych działań;
• składania co trzy lata sprawozdania z działań podejmowanych dla wykonywania postanowień konwencji; sprawozdania te są rozpatrywane na organizowanych co trzy lata plenarnych konferencjach przeglądowych krajów sygnatariuszy konwencji; ostatnia miała miejsce w 2011 roku.
• stosowania wprowadzonej w życie w 1990 roku Międzynarodowej Skali Zdarzeń Jądrowych, z następującym podziałem: poziom od 1 do 3 jako wydarzenia oraz od 4 do 7 jako wypadki; katastrofa w Czarnobylu reprezentuje najwyższy, siódmy poziom – wielki wypadek (major); skala ta jest obecnie stosowana w informowaniu o wypadkach jądrowych.

W powyższym kontekście warto przypomnieć o powołaniu w 1989 roku Światowego Stowarzyszenia Operatorów Elektrowni jądrowych (World Association of Nuclear Operators – WANO), jako pozarządowej organizacji w celu podniesienia poziomu bezpieczeństwa eksploatacji elektrowni jądrowych, poprzez wzmocnienie więzi i wymiany doświadczeń miedzy operatorami.

Obecnie wszystkie kraje eksploatujące EJ są członkami WANO. Polska przystąpiła do WANO w czasie budowy EJ w Żarnowcu i była członkiem do końca 2011 roku. Działania MAEA podjęte w związku z obydwu wspomnianymi awariami EJ reprezentują ważny etap tworzenia szeroko zakreślonego międzynarodowego reżimu bezpieczeństwa jądrowego. Do tego wysiłku dołączyła odbyta w czerwcu 2011 roku konferencja ministerialna państw członków MAEA zwołana dla wstępnej oceny awarii w EJ Fukushima w Japonii. Sformułowano na niej wnioski dotyczące wzmocnienia głównych elementów istniejącego reżimu bezpieczeństwa EJ, jak:

• dokonanie oceny istniejącego systemu przygotowania do awarii, w świetle doświadczeń tej awarii,
• wzmocnienie niezależności organów dozoru jądrowego i skuteczności ich działania,
• dokonanie oceny marginesów bezpieczeństwa EJ dla przeciwdziałania skutkom ekstremalnych, naturalnych katastrof.

Postanowiono odbyć w 2012 roku specjalne, wysokiej rangi, podobnie jak to miało miejsce po awarii w Czarnobylu, spotkanie państw członków Konwencji Bezpieczeństwa Jądrowego oraz państw członków MAEA w celu pogłębienia wiedzy o przyczynach i skutkach awarii w Fukushima i wyciągnięcia wniosków dla globalnego systemu bezpieczeństwa jądrowego.

V

Co się tyczy bezpieczeństwa radiologicznego, to zalecenia ilościowe dotyczące dopuszczalnych dawek promieniowania formułowane są przez Międzynarodową Komisję Ochrony Radiologicznej (International Commission of Radiological Protection – ICRP), niezależną i powszechnie uznaną, również przez MAEA, za autorytatywną organizację. MAEA przyjmowała od początku swej działalności jej rekomendacje jako podstawę do formułowania swych norm w ramach Podstawowych Norm Bezpieczeństwa dla Ochrony Pracowników i Ogółu Społeczeństwa Przed Nadmiernym Promieniowaniem (Basic Safety Standards for Protection of Workers and General Public Against Excessive Radiation). Były one publikowane w latach: 1962, 1967 oraz 1981 – 1982. Od 1991 roku standardy te są publikowane wspólnie przez IAEA (International Atomic Energy Agency – Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej), WHO (World Heath Organization – Światowa Organizacja Zdrowia), ILO (International Labour Organization – Światowa Organizacja Pracy), FAO ( Food and Agriculture Organization of the United Nations – Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa) oraz PAHO (Pan American Heath Organization – Amerykańska Organizacja Zdrowia), po zatwierdzeniu przez ciała zarządzające tych organizacji.

Fundamentalnym założeniem przyjętym w tych standardach jest, że przy bardzo niskich dawkach promieniowania ich szkodliwość dla człowieka pozostaje w proporcji do otrzymanej dawki, bez istnienia progu, poniżej którego nie występuje znacząca szkoda. Jest to tak zwana liniowa zależność dawka- skutek. Wyrażana jest krytyka tego założenia wprowadzającego, zdaniem krytyków, nieuzasadnione obciążenie ekonomiczne dla przemysłowych zastosowań energii jądrowej. Jednakże brak wyników badań doświadczalnych weryfikujących i kwestionujących to założenie przyjęto jako uzasadnienie stosowania tego założenia ze względów ostrożności. Warto też przypomnieć, że w okresie przeciągających się międzynarodowych negocjacji w sprawie ograniczenia zakresu rozwoju broni atomowej Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło w 1954 roku rezolucje nakazującą powołanie w ramach ONZ komitetu do badań skutków promieniowania jądrowego dla zdrowia ludzi. Komitet taki, pod nazwą Komitet Naukowy ONZ do spraw Skutków Promieniowania Atomowego (United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation) (UNSCEAR), został powołany w marcu 1956 roku.

Zdecydowano więc, że to ONZ, a nie mająca być wkrótce powołana MAEA, będzie śledzić zdrowotne skutki rozwijającej się atomistyki, zarówno militarnej jak pokojowej. W okresie do zaprzestania prób z bronią atomową w atmosferze przez USA, ZSRR i Anglię w 1963 roku, Francję w 1974 roku i Chiny w 1980 roku środowiskowe skutki tej militarnej dziedziny były głównym przedmiotem badań UNSCEAR. Obecnie głównym przedmiotem jego badań i ocen są emisje promieniowania z pokojowej działalności atomistyki. Rezultaty tych badań i ocen są przedstawiane Zgromadzeniu Ogólnemu ONZ.

Warto więc pamiętać, że zarówno ustalenia dopuszczalnych dawek promieniowania jak i badania i oceny w skali światowej emisji promieniowania z pokojowej działalności atomistyki dokonywane są przez inne organizacje, a nie MAEA.

VI

Trzecią dziedziną szeroko pojętego bezpieczeństwa jądrowego jest gospodarka odpadami promieniotwórczymi. Wywołuje ona obawy przed przedostawaniem się części tych odpadów do przyrodniczego łańcucha żywności. W okresie rozpoczynania działalności MAEA problem składowania znaczących ilości tych odpadów widziany był jako odległy. Składowiska powstawały wtedy prawie wyłącznie w wyniku stosowania izotopów promieniotwórczych.

Tego typu niskoaktywne odpady z krajów Europy Zachodniej składowane były w głębokich wodach Atlantyku. Praktyka ta została czasowo wstrzymana w 1982 roku oraz ostatecznie zabroniona w 1994 roku.

Początkowo działalność Agencji ograniczała się do wspierania badań i wymiany doświadczeń. Na początku lat 90. podjęto prace nad standardami bezpiecznego składowania odpadów, które przyniosły wydanie dokumentów: Zasady bezpieczeństwa i wymagania techniczne dla podziemnego składowania odpadów wysokoaktywnych (Safety principles and technical criteria for underground disposal of high level radioactive waste) oraz Zasady praktyki międzynarodowej przygranicznej gospodarki odpadami radioaktywnymi (Code of practice on international transboundary management of radioactive waste).

W celu udzielania odpowiedzi na prośby krajów o dokonanie oceny ich zamierzeń w zakresie gospodarki odpadami promieniotwórczymi zapoczątkowano w 1989 roku tzw. Ocenę Gospodarki Odpadami i Program Oceny Technicznej (Waste Management Assessment and Technical Review Program WATRP) oparty na zasadzie „peer review”, w którym kilku wybranych ekspertów z krajów dysponujących doświadczeniem w tej dziedzinie dokonuje przeglądu wszystkich przedmiotowych informacji i zamierzeń, po czym przestawiają swoje oceny i wnioski.

Przeglądy takie dokonano w latach 80. w Szwecji i Anglii oraz w latach 90. w Republice Korei, Finlandii, Czechach, Słowacji i Francji. W 1997 roku opracowana została przez MAEA Międzynarodowa Konwencja Bezpieczeństwa Składowania Odpadów Promieniotwórczych.

Otwartą pozostaje idea międzynarodowych składowisk opadów promieniotwórczych, której urzeczywistnienie przyniosłoby pożądane ograniczenie ilości składowisk, a także rozwiązanie problemu ich budowy przez małe kraje z ograniczonymi programami energetyki jądrowej.

Jedynym krajem, który wyraził gotowość przyjęcia wypalonego paliwa z reaktorów energetycznych jest Rosja, mając na względzie, aby przerób tego paliwa nie doprowadził do wykorzystania wydzielonego plutonu do celów produkcji broni atomowej. Podobne podejście wydaje się reprezentować USA. Obydwa kraje przyjmują wypalone paliwo z reaktorów doświadczalnych dostarczone przez nie.

Rezultaty dotychczasowych badań i rozwoju w zakresie gospodarki odpadami promieniotwórczymi wskazują, że istnieją koncepcje i opracowane środki techniczne pozwalające na odseparowanie tych odpadów od środowiska naturalnego na dostatecznie długi okres, konieczny dla likwidacji ryzyka ich szkodliwego oddziaływania na ludzi i środowisko.

VII

Działalność MAEA związana z zapobieganiem rozprzestrzenianiu broni jądrowej rozpoczęła się, w odróżnieniu od jej pozostałych programów, w atmosferze odmiennych poglądów na rolę Agencji w tym zakresie, między krajami Europy Zachodniej i USA a Związkiem Radzieckim i kilku wiodącymi krajami rozwijającymi się, głównie Indiami i Brazylią.

Idea inspekcji rozwoju nowoczesnej i obiecującej technologii przez zagranicznych inspektorów pracujących dla wielonarodowej organizacji była zaskakująca, biorąc pod uwagę, że państwa dysponujące wtedy bronią jądrową – USA, Anglia, Francja i ZSRR - miały nie podlegać inspekcjom, a ich obywatele, pracownicy MAEA, mogli jako inspektorzy kontrolować inne kraje. Zgodnie z postanowieniami art. II Statutu system zabezpieczeń (safeguards) miał być sprawowany w odniesieniu do materiałów i urządzeń:

• dostarczanych państwom przez Agencję,
• dostarczanych z udziałem Agencji (umowy trójstronne),
• poddanych pod zabezpieczenia Agencji na mocy jednostronnych decyzji państw.

Urządzenia i materiały wyprodukowane w kraju bez powyższych form udziału Agencji nie podlegały obowiązkowi objęcia ich międzynarodowymi zabezpieczeniami.

W latach 1959-1969 opracowano, kilkakrotnie modyfikowany, nowatorski system zabezpieczeń obejmujący stopniowo reaktory doświadczalne, elektrownie jądrowe, zakłady produkcji paliwa reaktorowego oraz przerobu tego paliwa. W 1970 roku Agencja sprawowała działalność zabezpieczeń na podstawie umów zawartych z 32 państwami, przy budżecie tej działalności 1,3 mln USD, stanowiącym 10% jej Budżetu Regularnego.

Rosnący ilościowy udział reaktorów doświadczalnych i energetycznych oraz zakładów cyklu paliwowego budowanych bez zaangażowania Agencji, a więc niepodlegających obowiązkowi poddania międzynarodowym zabezpieczeniom, powodował stopniowe zmniejszane się znaczenia systemu zabezpieczeń Agencji w światowym wysiłku przeciwdziałania rozprzestrzenianiu broni jądrowej.

Spektakularną demonstracją tej sytuacji była eksplozja nuklearna dokonana w 1974 roku przez Indie, które wykorzystały do wykonania ładunku pluton wyprodukowany i wydzielony w instalacjach niepodlegających kontroli MAEA. Instalacje te zbudowały same, po początkowym okresie importu doświadczalnych reaktorów jądrowych.

Świadomość powyższego procesu spowodowała utworzenie w 1969 roku, w wyniku długotrwałych negocjacji w ramach ONZ, Traktatu o Nierozprzestrzenianiu Broni Jądrowej (Non Proliferation Treaty – NPT), zasadniczo wzmacniającego międzynarodowy system przeciwdziałania rozprzestrzeniania broni jądrowej.

Traktat wprowadził zobowiązania:

● państw posiadających broń atomową
– do nieprzekazywania jej innym krajom nieposiadającym tej broni i niepomagania tym krajom w jakiejkolwiek formie do wejścia w jej posiadanie lub osiągnięcia nad nią kontroli ( art. I Traktatu);

● państw nieposiadających broni jądrowej
– do nieprzyjmowania jakiejkolwiek broni atomowej bądź jądrowych urządzeń wybuchowych, ani kontroli nad nimi, niewytwarzania broni atomowej lub jądrowych urządzeń wybuchowych ani niewchodzenie innymi drogami w ich posiadanie, a także niezabieganie o jakąkolwiek pomoc w celu wytwarzania broni atomowej lub jądrowych urządzeń wybuchowych (art. II Traktatu),
– do zaakceptowania na drodze umowy z MAEA jej systemu zabezpieczeń w celu weryfikacji przestrzegania powyższych zobowiązań w odniesieniu do materiałów jądrowych (lecz nie urządzeń) występujących w całej pokojowej działalności jądrowej prowadzonej na terytorium państwa lub gdziekolwiek pod jego kontrolą (art. III Traktatu).

Powyższe postanowienia oznaczały odejście od systemu zabezpieczeń pojedynczych określonych urządzeń jądrowych, a objęcie nimi wszystkich materiałów jądrowych (uranu i plutonu) w całej pokojowej działalności atomowej państwa. Oznaczały także powierzenie MAEA przez ONZ szerokiej roli weryfikacji, z punktu widzenia zapobiegania rozprzestrzenianiu broni jądrowej, całej działalności jądrowej państw, niezależnie od braku związku z inną działalnością Agencji przewidzianą jej statutem.

Informacja państwa o stanie zadeklarowanych materiałów jądrowych znajdujących się w określonych lokalizacjach, określanych mianem punktów strategicznych, stanowi punkt wyjściowy działalności weryfikacyjnej Agencji. Inspektorzy Agencji mają w procesie weryfikacyjnym dostęp jedynie do punktów strategicznych w danej instalacji jądrowego cyklu paliwowego. Państwa mają obowiązek prowadzenia rachunkowej ewidencji stanu i ruchu zadeklarowanych materiałów jądrowych w ramach tzw. Krajowego Systemu Ewidencji i Kontroli. Zapisy tej ewidencji są przedmiotem prac weryfikacyjnych inspektorów Agencji, którzy mają jednak prawo dokonywania własnych pomiarów i obserwacji (kamery).

Ten system weryfikacji, w warunkach różnych formalnych oraz budżetowych ograniczeń, w dużym stopniu polegał na kontroli zapisów Krajowych Systemów Ewidencji i Kontroli. W praktyce oznaczało to, że inspektorzy kontrolowali stan materiałów jedynie w miejscach zadeklarowanych przez państwo w zawieranej z Agencją umowie. To podejście, zawierające elementy ograniczenia intensywności czynności weryfikacyjnych, pod hasłem ograniczania zbędnej wścibskości, wynikało w części z chęci strzeżenia tajemnicy przemysłowej w zakresie technologii, będących przedmiotem działań weryfikacyjnych, a w części z krytycznego nastawienia krajów nieposiadających broni atomowej wobec mocarstw atomowych, których instalacje jądrowe nie podlegały międzynarodowej weryfikacji.

Skutki tych ograniczeń dały o sobie znać w ujawnionym złamaniu zobowiązań podjętych w ramach NPT przez:

• Irak – który w końcu lat 80. zainicjował trzy projekty izotopowego wzbogacania uranu,
• DPRK – która na przełomie lat 80. i 90. tajnie dokonała przerobu paliwa wypalonego w reaktorze badawczym i wydzieliła pewną ilość plutonu.

W świetle tych doświadczeń Rada Zarządzających Agencji uchwaliła w 1997 roku tzw. Dodatkowy Protokół do umowy o zabezpieczeniach:

• potwierdzający prawo Agencji do przeprowadzania specjalnych inspekcji gdziekolwiek na terenie kraju, włączając inne, poza wyznaczonymi punktami strategicznymi, oddziały instalacji jądrowych bądź inne obiekty na terenie instytutów badawczych czy zakładów przemysłowych, jeśli okaże się to konieczne dla weryfikacji kompletności przekazanej Agencji informacji o stanie materiałów jądrowych,
• przyznający Agencji prawo, przy przygotowywaniu specjalnych inspekcji na terenie kontrolowanego kraju, do korzystania z dostępnych (media) informacji wywiadowczych, 
• przyznający Agencji prawo do odwoływania się do Rady Bezpieczeństwa ONZ w przypadku działań państwa blokujących skutecznie działalność weryfikacyjną Agencji, 
• przyznający Agencji prawo pobierania do analizy próbek materiałów środowiskowych na terenie całego kraju w celu weryfikacji prowadzenia niezadeklarowanej działalności nukleonicznej,
• apelujący do krajów członkowskich MAEA o informowanie o ich imporcie i eksporcie materiałów jądrowych oraz wyspecyfikowanych urządzeń.

Rozwój energetyki jądrowej przynoszący rosnącą ilość instalacji reaktorowych, wielkości produkcji i przerobu paliwa jądrowego oraz ilości materiałów rozszczepialnych składowanych w zakładach jądrowego cyklu paliwowego, spowodowały uzupełnianie międzynarodowych działań w zakresie bezpieczeństwa jądrowego, ochrony przed promieniowaniem i zapobieganiu rozprzestrzenianiu broni jądrowej działaniami dla zabezpieczenia materiałów jądrowych (security) przed ich nieautoryzowanym zawładnięciem przez terrorystów czy grupy kryminalne. W tym celu ustanowiona została w 1980 roku Międzynarodowa Konwencja Fizycznej Ochrony Materiałów Jądrowych oraz w 2005 roku Międzynarodowa Konwencja dla Tłumienia Aktów Terroryzmu Jądrowego.

Odbyte 2010 roku w Waszyngtonie oraz w 2012 roku w Seulu międzynarodowe konferencje – spotkanie na szczycie w sprawie bezpieczeństwa jądrowego (Nuclear Security Summits) potwierdziły podstawową odpowiedzialność państw za zapewnienie skutecznego zabezpieczenia materiałów jądrowych i zachęciły do podejmowania szerokiej międzynarodowej współpracy w tym zakresie.

Warto wspomnieć, że Republika Południowej Afryki podejmując w 1991 roku decyzje przystąpienia do NPT poinformowała Agencję, że po 1979 roku wyprodukowała sześć głowic atomowych, które zostały w całości zdemontowane w 1989 roku. Na zaproszenie rządu tego kraju Agencja zweryfikowała prawdziwość informacji o tym demontażu.

Wzrost ilości materiałów jądrowych w krajach członkowskich NPT oraz wzrost intensywności procesu weryfikacji spowodowały, że budżet działalności zabezpieczeń Agencji w liczbach bezwzględnych i względnych rośnie. Wzrósł on z 354 tyś. USD w 1965 roku do 121 mln USD w 2010 roku oraz z 4,5% Budżetu Regularnego w 1965 roku do 35,5% w 1985 roku i 38,2% w 2010 roku.

VIII

Wspieranie wymiany informacji naukowo-technicznej w dziedzinach szeroko pojętej atomistyki stanowi duży dział aktywności MAEA, przewidziany w art. VIII statutu. Spektakularnym otwarciem tej działalności o skali światowej była, wspomniana już, pierwsza Międzynarodowa Konferencja na Temat Pokojowych Zastosowań Energii Atomowej, zorganizowana przez ONZ w Genewie w sierpniu 1955 roku, z około 1500 uczestnikami, którzy przedstawili ponad tysiąc referatów. Otworzyła ona proces odtajniania informacji o badaniach w tej dziedzinie, z wyjątkiem związanych z bronią atomową i wzbogacaniem izotopowym uranu. Wielkość oczekiwań świata w stosunku do tej nowej dziedziny nauki i techniki dobrze ilustruje wypowiedź Winstona Churchilla, że dziedzina ta „będzie niesłabnącą (perennial) fontanną światowego dobrobytu”.

W okresie do 1968 roku ONZ, wraz z powołaną w 1957 roku MAEA, zorganizował trzy kolejne międzynarodowe konferencje poświęcone całej dziedzinie atomistyki. Tematyka później organizowanych już przez MAEA międzynarodowych konferencji była ograniczona do wybranych dziedzin badań czy zastosowań.

W miarę organizowania mniejszych spotkań specjalistów, seminariów i spotkań członków koordynowanych programów badawczych Agencja stawała się uznanym wiatowym wydawcą opracowań rezultatów tych spotkań oraz opracowań przeglądowych, norm i katalogów. W 1962 roku podjęto prace nad stworzeniem międzynarodowego systemu informacji w zakresie rosnącej liczby publikacji w całej dziedzinie pokojowej atomistyki, aby zaspokoić potrzeby krajów o różnym poziomie rozwoju w tej dziedzinie. W maju 1970 roku rozpoczął działalność Międzynarodowy System Informacji Jądrowej (International Nuclear Information System INIS). Zorganizowano zdecentralizowany system przygotowywania i przekazywania Agencji abstraktów całej powstającej przedmiotowej literatury danego kraju przez krajowych oficerów łącznikowych INIS. Centralne biuro INIS rejestruje otrzymane dane, publikuje informacje o nich w swoim INIS Atomidex (dane bibliograficzne i słowa kluczowe) oraz udostępnia elektronicznie użytkownikom abstrakty i, na życzenie, pełne teksty.

W 2010 roku uczestniczyło w systemie 148 krajów i 24 międzynarodowe organizacje. Ocenia się, że obecnie w pełni skomputeryzowany system INIS pokrywa przynajmniej 90% światowego zasobu publikacji w dziedzinie pokojowej atomistyki. Systemy informacji naukowotechnicznej UNESCO i FAO rozwinięto na podstawie doświadczeń INIS.

IX

Specyficzne cechy i zagrożenia, jakie wnosi rozwój zastosowań energii atomowej wymagały utworzenia infrastruktury prawnej i organizacyjnej odpowiadającej tym celom i zagrożeniom. Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej odgrywała od początku swej działalności wielką rolę w budowaniu tej infrastruktury, zarówno a poziomie państw, poprzez różne formy doradztwa i pomocy technicznej, jak i na poziomie międzynarodowym. W tym drugim wymiarze Agencja była najczęściej inicjatorem tworzenia elementów tej infrastruktury oraz organizatorem prac nad ich formułowaniem i pełni funkcje wykonawcze w zakresie określonych postanowień międzynarodowych konwencji.

Utworzone do tej pory główne elementy przedmiotowej międzynarodowej infrastruktury prawnej ratyfikowane przez Polskę:

• Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, z dnia 1 lipca 1968 r.
• Konwencja o ochronie fizycznej materiałów jądrowych, z dnia 3 marca 1980 r.
• Konwencja o pomocy w przypadku awarii jądrowej lub zagrożenia radiologicznego, z dnia 26 września 1986 r.
• Konwencja o wczesnym powiadamianiu o awarii jądrowej, z dnia 26 września 1986 r.
• Konwencja wiedeńska o odpowiedzialności cywilnej za szkodę jądrową, z dnia 21 maja 1963 r.
• Wspólny protokół do stosowania Konwencji wiedeńskiej i Konwencji paryskiej (o odpowiedzialności za szkody jądrowe), z dnia 21 września 1988 r.
• Konwencja bezpieczeństwa jądrowego, z dnia 20 września 1994 r.
• Wspólna konwencja bezpieczeństwa w postępowaniu z wypalonym paliwem jądrowym i bezpieczeństwa w postępowaniu z odpadami promieniotwórczymi, z dnia 5 września 1997 r.
• Międzynarodowa Konwencja w sprawie zwalczania aktów terroryzmu jądrowego, z dnia 13 kwietnia 2005 r.

Artykuł pochodzi z nr 6/2012 internetowego kwartalnika EkoAtom.