 |
|
|
|
ARTYKUŁY Energetyka Odpowiedzialność za bezpieczeństwo jądrowe i kontrola państwowa w tym zakresie |
|
Budowa elektrowni jądrowych ze względu na zabezpieczenia przed proliferacją i bezpieczeństwo jądrowe wymaga kontroli państwa – instrumentów prawnych i organizacji. W Polsce istnieją obecnie: akty prawne, kompleksowe, zgodne z zaleceniami organizacji międzynarodowych, organizacja dozoru jądrowego – sprawna, mocno osadzona w administracji państwa, wykwalifikowany personel dozoru, wystarczający na bieżące potrzeby, ale niewystarczający w przypadku powrotu do programu energetyki jądrowej.
Różnica między elektrownią jądrową a innymi źródłami wytwarzania energii elektrycznej polega na tym, że:
W kraju wykorzystującym energię jądrową musi zatem istnieć organ państwowy – niezależny od wykonujących kontrolowaną działalność – wyposażony w odpowiednie uprawnienia, wykwalifikowany i fachowy personel oraz odpowiednie środki finansowe i techniczne.
Musi również istnieć system aktów prawnych i wynikających z nich regulacji określających szczegółowo wymagania dotyczące wykorzystania energii atomowej.
W tym zakresie Polska jest stroną szeregu międzynarodowych umów i konwencji, na przykład:
Podstawą prawa krajowego w tym zakresie jest ustawa z 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe, a także przepisy szeregu innych ustaw. Np. ustawa o działach administracji państwowej zapewnia oddzielenie funkcji promocyjnych od nadzorczych w ten sposób, że do Ministra Gospodarki należą sprawy promocji i wykorzystania energii atomowej na potrzeby społeczno-gospodarcze kraju, natomiast państwowy nadzór z punktu widzenia bezpieczeństwa jądrowego, zabezpieczeń i ochrony radiologicznej sprawuje Prezes Państwowej Agencji Atomistyki, na podstawie ustawy Prawo atomowe i przepisów wykonawczych do tej ustawy. Ta ostatnia reguluje następujące zagadnienia:
Ustawa Prawo atomowe oraz akty wykonawcze do
niej nie regulują natomiast:
Te ostatnie uregulowane są w dokumentach MAEA
– rozważenia wymaga sprawa odpowiedniego uwzględnienia ich w prawie krajowym.
Uregulowania wymagają również uprawnienia do zajmowania stanowisk istotnych dla bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej (bj i or) w elektrowni jądrowej, podobnie jak to obecnie ma miejsce w odniesieniu do stanowisk przy obsłudze akceleratorów, reaktorów badawczych i przechowalników wypalonego paliwa.
Inną istotną różnicą pomiędzy elektrownią jądrową a innymi źródłami wytwarzania energii elektrycznej jest to, iż procesowi rozszczepienia jąder atomu uranu w reaktorze towarzyszy promieniowanie jonizujące i powstają w nim substancje promieniotwórcze. Dzięki zastosowanym w elektrowniach jądrowych rozwiązaniom technicznym, w tym przede wszystkim wielowarstwowemu systemowi barier oddzielających źródła promieniowania od otoczenia, podczas normalnej eksploatacji elektrownia jądrowa praktycznie nie powoduje żadnego zagrożenia promieniowaniem dla jej personelu, a tym bardziej dla ludności i środowiska.
Także w przypadku awarii rozwiązania technologiczne, zastosowane w eksploatowanych obecnie na świecie typach reaktorów, wśród których dominują reaktory wodne ciśnieniowe (PWR i WWER) i wodne wrzące (BWR) oraz ciężkowodne (Candu), pozwalają na skuteczne przeciwdziałanie rozwojowi sytuacji w kierunku powstania uwolnień substancji promieniotwórczych do środowiska. Prawdopodobieństwo powstania takich uwolnień przy zastosowaniu wymienionych typów reaktorów jest znikomo małe. Jednak osiągnięcie takiego stanu wymaga stosowania na wszystkich etapach – projektowania, budowy,
rozruchu, eksploatacji, a później likwidacji elektrowni jądrowej – przestrzegania wymagań bezpieczeństwa i utrzymywania specyficznego nastawienia kierownictwa i personelu wszystkich stron zaangażowanych w te procesy, określanego kulturą bezpieczeństwa.
Bezpieczeństwo jest rozumiane obecnie jako zabezpieczenie ludzi i środowiska przed ryzykiem związanym z promieniowaniem oraz jako rozwiązania zapewniające bezpieczny stan obiektów i urządzeń oraz bezpieczny sposób prowadzenia działalności, które mogą potencjalnie spowodować zagrożenie promieniowaniem. W tym sensie rozróżnić można bezpieczeństwo obiektów jądrowych, bezpieczeństwo radiacyjne – dotyczące zastosowań źródeł promieniowania, bezpieczeństwo transportu materiałów promieniotwórczych oraz bezpieczeństwo postępowania z odpadami promieniotwórczymi. Pojęcie bezpieczeństwa obejmuje ryzyka związane zarówno z sytuacjami normalnymi jak i awaryjnymi, określanymi jako zdarzenia radiacyjne.
Cel fundamentalny bezpieczeństwa – zabezpieczenie ludzi przed szkodliwymi skutkami narażenia na promieniowanie jonizujące – musi być osiągnięty bez nieuzasadnionych ograniczeń w eksploatacji obiektów i urządzeń lub w prowadzeniu działalności mogących powodować narażenie. Poziom bezpieczeństwa powinien być najwyższy z możliwych do osiągnięcia przy istniejących ograniczeniach (przy społecznie akceptowalnych kosztach zmniejszenia zagrożenia).
Środki stosowane do osiągnięcia wyżej sformułowanego celu to:
1)kontrola poziomu narażenia ludzi na promieniowanie i kontrola uwolnień substancji promieniotwórczych do środowiska,
2) ograniczanie prawdopodobieństwa zdarzeń, które mogą prowadzić do utraty kontroli nad rdzeniem reaktora jądrowego i zachodzącą w tym rdzeniu reakcją łańcuchową rozszczepienia, lub nad innym źródłem promieniotwórczym lub jakimkolwiek innym źródłem promieniowania jonizującego,
3) ograniczanie skutków takich zdarzeń, jeśli jednak wystąpiły pomimo zastosowanych środków zapobiegawczych.
autor Maciej Jurkowski
Odpowiedzialność za bezpieczeństwo ponosi w pierwszym rzędzie osoba lub organizacja odpowiadająca za obiekt lub działalność mogącą stwarzać ryzyko związane z narażeniem na promieniowanie jonizujące, lub odpowiadająca za realizację programu działań zmierzających do ograniczenia narażenia na promieniowanie. Eksploatacja obiektu lub prowadzenie działalności wymaga autoryzacji ze strony uprawnionego organu państwowego, lecz nawet brak autoryzacji nie zwalnia budującego czy eksploatującego obiekt albo prowadzącego działalność z odpowiedzialności za bezpieczeństwo. Odpowiedzialność ta nie może być scedowana na inną osobę lub organizację, jakkolwiek inne organizacje uczestniczące w procesach projektowania, wytwarzania urządzeń, budowy, rozruchu i eksploatacji, a także ich podwykonawcy, firmy odpowiadające za kompletacje dostaw i transport także ponoszą prawną, zawodową lub wynikającą z ich funkcji współodpowiedzialność za bezpieczeństwo. W zakresie tej odpowiedzialności muszą one osiągać cele i spełniać odpowiednie wymagania ustanowione w przepisach lub wskazane przez organy dozoru jądrowego w odpowiednich warunkach zezwolenia, co jest zapewniane przy pomocy wdrożenia odpowiedniego systemu zarządzania obiektem lub prowadzoną działalnością (quality management, management system), podlegającego sprawdzeniu i akceptacji przez te organy.
Rolą rządów państw jest „stworzenie ram prawnych i organizacyjnych dla skutecznego wdrożenia zasad bezpieczeństwa, w tym utworzenie niezależnego organu państwowego dozoru bezpieczeństwa jądrowego i zapewnienie trwałości jego działania”2). Wynika to także wprost z międzynarodowych konwencji – Konwencji bezpieczeństwa jądrowego oraz Konwencji wspólnej bezpieczeństwa postępowania z odpadami promieniotwórczymi i bezpieczeństwa postępowania z wypalonym paliwem jądrowym – których stroną jest Polska.
Ze względu na swą specyfikę, działalności związane z narażeniem na promieniowanie jonizujące podlegają zatem reglamentacji ( z zastrzeżeniem, iż mówimy tu jedynie o reglamentacji z punktu widzenia bezpieczeństwa jądrowego w tym – zabezpieczeń przed proliferacją – i ochrony radiologicznej) .
W przypadku elektrowni jądrowej polega ona na obowiązku uzyskania odpowiednich zezwoleń Prezesa Państwowej Agencji Atomistyki na budowę, rozruch, próbną eksploatację, stałą eksploatację i likwidację tej elektrowni.
Na etapie lokalizacji wymagane są opinie Prezesa PAA w sprawach bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej.
Wniosek o wydanie odpowiedniej opinii lub zezwolenia wraz z wymaganymi dokumentami składa odpowiednio – inwestor lub jednostka eksploatująca. Podjęcie decyzji w przedmiocie wydania opinii lub zezwolenia poprzedzone musi być przeglądem dokumentacji i analizą, czy zostały spełnione wymagane prawem warunki wykonywania działalności oraz (dodatkowo) czy zastosowano rozwiązania techniczne i organizacyjne, które w świetle osiągnięć nauki i techniki są niezbędne do tego, aby narażenie osób i skażenie środowiska było możliwie jak najmniejsze. Uzasadnia to dlaczego musi istnieć organ państwowy – niezależny od wykonujących kontrolowaną działalność – wyposażony w odpowiednie uprawnienia, wykwalifikowany i fachowy personel oraz odpowiednie środki finansowe i techniczne.
Obecnie sam organ jako taki istnieje – jest nim Prezes Państwowej Agencji Atomistyki, która to Agencja, stanowiąc aparat wykonawczy Prezesa, dysponuje kadrą i środkami odpowiadającymi obecnie wykonywanym zadaniom, ale niewystarczającymi do sprostania zadaniom związanym nawet ze wstępnym etapem wdrażania energetyki jądrowej. Opiniowanie i licencjonowanie (analiza dokumentacji związanej z lokalizacją i budową) nowej EJ wymaga powiększenia obecnego zespołu dozoru jądrowego PAA o 15 – 20 wysoko kwalifikowanych specjalistów, których trzeba pozyskać (stworzyć odpowiednio konkurencyjne warunki zatrudnienia) lub wyszkolić (na co potrzeba i czasu, i także odpowiednich środków finansowych). Do tego konieczna jest decyzja o rozpoczęciu programu energetyki jądrowej w Polsce i dalsze decyzje pozwalające odpowiednio rozszerzyć kompetencje i możliwości dozoru do wykonywania nowych zadań.
Zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami Prawa atomowego (Art. 65 ust. 1) i Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 6 sierpnia 2002 r. w sprawie inspektorów dozoru jądrowego minimalny cykl szkolenia takiego inspektora trwa blisko 2 lata i obejmuje łącznie ponad roczny staż w zakładach prowadzących działalność związaną z narażeniem na promieniowanie, w tym co najmniej pół roku w jednostce posiadającej reaktor jądrowy. Formalne wymagania to:
W przypadku kandydatów na inspektorów uczestniczących w przeglądzie i ocenie dokumentacji bezpieczeństwa pożądany będzie staż przy licencjonowaniu i budowie elektrowni jądrowej zagranicą. Okazję taką stwarza budowa np. 3. bloku EJ Olkiluoto w Finlandii, a niebawem – 3. bloku EJ Ignalino na Litwie. Proces przygotowania realizacji tej ostatniej już się rozpoczął. Wg harmonogramu przedstawionego przez Ministerstwo Energetyki Litwy zawarcie kontraktu na budowę i dostawy wyposażenia przewidziane jest w połowie 2009 roku, a wejście nowego bloku do eksploatacji – w połowie 2015 roku (rys. 1). Trzeba mocno podkreślić, że lokalizacja jest już ustalona.
Biorąc pod uwagę zakładane wejście pierwszego bloku jądrowego w Polsce w latach 2020 – 2021 i realizację projektu w podobnym (bardzo szybkim) tempie, jak to założono na Litwie, lokalizacja pierwszej polskiej EJ powinna być ustalona i uzyskać wszystkie wymagane zgody i zezwolenia, a przede wszystkim – akceptację społeczną – najpóźniej do roku 2012, a więc w ciągu najbliższych 4 – 5 lat.
autor Maciej Jurkowski
Warto podkreślić, że na ok. 220 bloków jądrowych pracujących obecnie w Europie, ponad 170 ma reaktory wodne wrzące (BWR) lub ciśnieniowe (PWR) z obudową bezpieczeństwa na pełne ciśnienie awaryjne lub z dławieniem nadciśnienia (WWER-440-213). Podobnie na świecie – znakomita większość czynnych lub budowanych elektrowni jądrowych wyposażona jest w reaktory moderowane i chłodzone wodą. Poza nimi – jedynym innym, dojrzałym na skalę przemysłową i posiadającym konkurencyjne ekonomicznie parametry typem reaktora energetycznego jest obecnie jedynie reaktor ciężkowodny-ciśnieniowy (CANDU).
Zakładanie budowy w Polsce jakichkolwiek innych typów reaktorów dla polskiej energetyki zawodowej jest przy przyjętych założeniach czasowych nieracjonalne i oderwane od rzeczywistości.
Wobec obserwowanego renesansu energetyki jądrowej na świecie Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (MAEA) w Wiedniu podjęła działania mające na celu wspomaganie przygotowań do rozpoczęcia programu jądrowego, podejmowanych w krajach członkowskich MAEA. Istnieje dokument MAEA, pt.:„Milestones in the Development of a National Power Infrastructure” wydany we wrześniu 2007, określający warunki, jakie musi spełniać infrastruktura danego kraju, by z sukcesem wprowadzić energetykę jądrową w ciągu 15 – 20 lat (w zależności od aktualnego stopnia rozwinięcia tej infrastruktury i zaawansowania przygotowań do wdrożenia programu jądrowego). Dokument podaje 19 szczegółowo opisanych kryteriów dla trzech zasadniczych etapów realizacji procesu budowy pierwszej elektrowni jądrowej:
1. Podjęcie decyzji rozpoczęcia realizacji programu jądrowego (ze świadomością stanu przygotowania kraju i wieloletnich konsekwencji tej decyzji).
2. Osiągnięcie gotowości do ogłoszenia przetargu na budowę i dostawy dla pierwszej EJ.
3. Osiągnięcie gotowości wybudowanej EJ do włączenia do sieci elektroenergetycznej kraju.
Kryteria dotyczą elementów infrastruktury, która jest niezbędna, by przedsięwzięcie odniosło sukces w rozsądnym czasie 15 – 20 lat. Etap decyzji o rozpoczęciu programu jądrowego wymaga m.in.:
– podjęcia samooceny stanu wyjściowego (wg 19 kryteriów MAEA) i uruchomienia prac wymagających realizacji w celu spełnienia wszystkich kryteriów tego etapu;
– ustanowienia rządowej organizacji koordynującej przygotowania do realizacji programu jądrowego.
Jednym z istotnych kryteriów jest m.in. strategia postępowania z odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym, co oznacza, że przed podjęciem decyzji o uruchomieniu programu energetyki jądrowej w Polsce powinna być opracowana koncepcja dotycząca:
Budowa EJ ze względu na zabezpieczenia przed proliferacją i bezpieczeństwo jądrowe wymaga kontroli Państwa – instrumentów prawnych i organizacji.
W Polsce istnieją obecnie:
Jak najwcześniejsza decyzja o rozpoczęciu programu jądrowego umożliwiłaby podjęcie potrzebnych działań przygotowawczych. Odpowiedzialność za bezpieczeństwo elektrowni jądrowej ponosi jej inwestor, a następnie organizacja eksploatująca. Bez wskazania (wyłonienia) tych podmiotów rozpoczęcie całego procesu budowy w Polsce elektrowni jądrowej nie jest możliwe. Ponadto:
autor Maciej Jurkowski
| REKLAMA |
|
|
| REKLAMA |
|
|
