Efektywność zużycia energii - między deklaracjami, stanem obecnym a przyszłością

Celem opracowania było zestawienie istniejących danych na temat stanu aktualnego oraz potencjału efektywności energetycznej w zużyciu energii finalnej. Przedstawiono w nim wybrane mechanizmy wsparcia efektywności energetycznej w Polsce oraz propozycje rozwiązań uzupełniających opracowane z wykorzystaniem dobrych przykładów z innych państw Wspólnoty Europejskiej. Szczególną uwagę poświęcono perspektywie finansowej 2014-2020: wydatkowaniu środków w ramach Funduszy Spójności i planom legislacyjnym dotyczącym efektywności energetycznej (m. in. nowa dyrektywa o efektywności energetycznej, „recast” dyrektywy budynkowej i inne). Intencją autorów raportu nie było powtarzanie informacji dostępnych w innych opracowaniach, lecz stworzenie kontekstu do dyskusji o potrzebie opracowania strategicznego rządowego dokumentu, który w sposób kompleksowy ujmowałby kwestie efektywności energetycznej (szczególnie użytkowników energii). Powstanie takiego dokumentu zagwarantuje, że wszystkie instytucje – publiczne i prywatne – podejmą temat efektywności energetycznej, a co najważniejsze, efektywnie skorzystają ze wsparcia finansowego przeznaczonego na ten cel.

EFEKTYWNOŚĆ ENERGETYCZNA – STAN AKTUALNY

Efektywność energetyczna jest wymieniona na pierwszym miejscu listy priorytetów Polityki Energetycznej Polski do 2030 roku przyjętej przez rząd w 2009 roku¹. Popierają ją też kluczowe partie polityczne. W raporcie z badania ankietowego² przeprowadzonego przez Instytut na rzecz Ekorozwoju we współpracy z Koalicją Klimatyczną podczas ostatniej kampanii wyborczej do parlamentu, politycy deklarują poparcie dla efektywnego wytwarzania, przesyłania i zużycia energii przez odbiorców końcowych. Co więcej, wszystkie partie uznają za zasadne wprowadzenie wiążącego celu 20-procentowej oszczędności energii w perspektywie 2020 r. oraz nałożenie ustawowego obowiązku oszczędności energii w sektorze publicznym. 

Deklaracje i obietnice składane przez polityków to często jedno, a rzeczywisty stosunek do kwestii związanych z efektywnością energetyczną – drugie.

Dowodem na to może być chociażby fakt, że mimo propozycji Ministra Gospodarki, na wniosek Ministra Finansów podczas posiedzenia rządu wykreślono zapis o obowiązku corocznej poprawy o 1% efektywności energetycznej w sektorze publicznym.

Parlament poprzedniej kadencji, nie zważając na przedstawiane przez ekspertów, samorządowców i Koalicję Klimatyczną znaczne korzyści z tego wynikające, przyjął ustawę, która nie wprowadza takiego obowiązku. Ostatecznie ustawę, po czterech latach przygotowań, przyjęto w kwietniu 2011 r., a weszła w życie w sierpniu 2011 roku³. Do tej pory jednak brakuje kluczowych rozporządzeń, które w pełni pozwoliłyby realizować obowiązki wynikające z ustawy.

Jednocześnie wyniki głosowania Parlamentu Europejskiego⁴ pokazują niechęć polskich polityków do podejmowania działań proefektywnościowych. Zaledwie dwóch z 50 polskich posłów do PE poparło postulat wprowadzenia wiążących celów dla efektywności energetycznej. Postulat jednak przyjęto większością głosów za: 336, przeciw: 305. A przecież efektywność energetyczna jest najważniejszym filarem budowy gospodarki niskoemisyjnej Unii Europejskiej, a więc i Polski, która ma duży potencjał w tym zakresie. Średnia sprawność elektrowni cieplnych i przesyłania energii elektrycznej w Polsce jest niższa od wskaźników w Unii Europejskiej⁵. Chociaż coraz więcej uwagi poświęca się efektywnemu wytwarzaniu energii, to potencjału jej efektywnego użytkowania ciągle się nie docenia. Zgodnie z Polityką Energetyczną Polski do 2030 r. przewidywany jest 21-procentowy wzrost zapotrzebowania na energię pierwotną i 29-procentowy na energię finalną. W tabeli 1 przedstawiono spodziewane oszczędności energii po wprowadzeniu działań przewidzianych w ustawie o efektywności energetycznej w stosunku do scenariusza, który tych działań nie uwzględnia. Spodziewane oszczędności stanowią zaledwie 2,3 proc. w latach 2017-2030⁶. Nie jest to ambitne założenie. 

Tabela 1. Oszczędności energii finalnej zakładane w prognozie zapotrzebowania na energię w Polityce Energetycznej Polski do 2030 roku⁷:

W najbliższych latach zdecydowanie więcej uwagi powinno się poświęcić poprawie efektywności energetycznej w budownictwie, transporcie oraz gospodarstwach domowych, ponieważ w tych sektorach jest najwyższy potencjał do poprawy efektywności energetycznej w Polsce. Rząd Polski zobowiązał się do poprawy efektywności energetycznej o dziewięć proc. do 2016 r. w stosunku do prognoz zużycia energii pierwotnej⁸. Zgodnie z informacją opublikowaną⁹ w projekcie II Krajowego Planu Działań dotyczącym efektywności energetycznej dla Polski dotychczas udało się wypełnić cel w siedmiu¹⁰ z dziewięciu proc. Niemniej jednak potencjał dla racjonalizacji wykorzystania energii wciąż jest duży. Energochłonność polskiej gospodarki pozostaje ponad dwukrotnie wyższa niż średnia w UE-27. Warto wykorzystać ten fakt, aby poprawić konkurencyjność polskiej gospodarki i przy okazji tworzyć miejsca pracy. 

Efektywność energetyczna jest jednym z kluczowych tematów dyskutowanych również w Komisji Europejskiej i Parlamencie Europejskim. Podczas unijnych szczytów w czerwcu i grudniu 2011 r. omawiano potrzebę ambitniejszego podejścia do realizacji celu 20-procentowej efektywności energetycznej do 2020 r.¹¹, a ogłoszona w grudniu 2011 r. Energetyczna Mapa Drogowa do 2050 r. w jednym z zaproponowanych w niej scenariuszy, czyli scenariuszu przewidującym wysoką efektywność energetyczną, zakłada nawet redukcję zapotrzebowania na energię o 41 proc. do 2050 r. w stosunku do lat 2005-2006¹². Ogłoszony w marcu 2011 r. Europejski Plan Działania dla efektywności energetycznej oraz przedstawiona w czerwcu 2011 r. propozycja nowej dyrektywy o efektywności energetycznej po raz kolejny przypominają o wzorcowej roli, jaką w kwestii efektywności energetycznej powinien pełnić sektor publiczny. Dokumenty nakładają też obowiązki m. in. na przedsiębiorstwa. Polskę i inne kraje Unii Europejskiej czeka również wdrożenie wielu nowych regulacji dotyczących efektywności energetycznej m. in. zapisów odnowionej dyrektywy 2010/31/UE o charakterystyce energetycznej budynków, która zakłada, że od 31 grudnia 2018 r. wszystkie nowe budynki publiczne, a od 31 grudnia 2020 r. – wszystkie nowe budynki powinny spełniać kryterium budynku prawie zero-energetycznego. Efektywność energetyczna, tzw. „czwarte paliwo”, jest najtańszym¹³ i powszechnie akceptowanym¹⁴ sposobem redukcji emisji gazów cieplarnianych. Projekty dotyczące tej kwestii nie bez powodu cieszą się coraz większym zainteresowaniem. Można przypuszczać, że w przyszłości więcej pieniędzy zostanie przeznaczonych na efektywność energetyczną. Dotyczy to środków krajowych na efektywność energetyczną m. in. w ramach Funduszu Termomodernizacji i Remontów, środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW), Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW), a także wsparcia z funduszy unijnych. 

Komisja Europejska przewiduje, że w ramach przyszłej perspektywy finansowej (2014-2020) w regionach rozwiniętych (gdzie produkt krajowy brutto jest wyższy od 75 proc. średniego PKB w UE-27) aż 20 proc. środków w ramach Funduszy Spójności ma być wydatkowanych na wspieranie transformacji – gospodarki niskoemisyjnej, w tym na promowanie i wspieranie efektywności energetycznej oraz rozwój odnawialnych źródeł energii (Rys. 1)¹⁶. W Polsce wszystkie województwa, poza mazowieckim, mają status obszarów rozwijających się. Mazowsze na podstawie charakterystyki gospodarczej zakwalifikowano do regionu w tzw. fazie przejściowej. Decyzje polityczne podejmowane dziś i w najbliższych kilku latach będą miały kluczowe znaczenie dla rozwoju projektów z zakresu efektywności energetycznej, a tym samym zmniejszenia energochłonności i modernizacji polskiej gospodarki. Dla przypomnienia, w perspektywie finansowej 2007-2013, zaledwie 1,2 proc. budżetu Funduszy Spójności wykorzystano na działania obejmujące poprawę efektywności energetycznej, kogenerację i zarządzanie energią¹⁶.

Rys 1. Planowany podział Funduszy Spójności dla regionów bardziej rozwiniętych i w fazie przejściowej oraz regionów mniej rozwiniętych¹⁵. 

1. Polityka Energetyczna Polski do 2030 roku, Ministerstwo Gospodarki, 2009.

 2. Poglądy partii politycznych na politykę energetyczną Polski tuż przed wyborami parlamentarnymi 2011, Instytut na rzecz Ekorozwoju we współpracy z Koalicją Klimatyczną, 2011.

3. Dz. U. z 2011 r. nr 94; poz. 551, Ustawa o efektywności energetycznej z 15 kwietnia 2011 roku.

4. Głosowanie Parlamentu Europejskiego z 15 grudnia 2010 r. w sprawie przyjęcia wiążących celów dla efektywności energetycznej.

5. Eurostat, Energy, transport and environment indicators, Luxemburg 2011.  

6. j.w.

7. Agencja Rynku Energii, Aktualizacja Prognozy zapotrzebowania na paliwa i energię do roku 2030.  

8. Na mocy dyrektywy 2006/32/WE w sprawie efektywności końcowego wykorzystania energii i usług energetycznych.

9. Ministerstwo Gospodarki, Projekt II Krajowego Planu Działań dotyczącego efektywności energetycznej dla Polski, Warszawa 2011.

10. Według najnowszych informacji z Ministerstwa Gospodarki udało się osiągnąć cel w 5.9 proc.

11. European Council 9 December 2011 Conclusions (EUCO 139/11, CO EUR 24, CONCL 6).

12. Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of Regions, Energy Roadmap 2050. Brussels, XXX, COM (2011) 885/2.

13. McKinsey & Company, Ocena potencjału redukcji emisji gazów cieplarnianych dla Polski do roku 2030, Warszawa 2009. 

14. Jak wynika z badań świadomości ekologicznej Polaków 2010, realizowanych przez Instytut na rzecz Ekorozwoju, ponad 80 proc. respondentów uważa, ze efektowność energetyczna powinna być dotowana z środków publicznych. Badania świadomości ekologicznej Polaków, Instytut na rzecz Ekorozwoju, Warszawa 2010.

15. Prezentacja Komisji Europejskiej przedstawiająca pakiet legislacyjny polityki spójności na lata 2014-2020. 

16. European Commission (2010) Commission Staff working document accompanying communication on Cohesion policy: Strategic report 2010 on the implementation of the programmes 2007-2013. (SEC (2010) 360)

POTENCJAŁ I KORZYŚCI Z POPRAWY EFEKTYWNOŚCI ENERGETYCZNEJ W POLSCE

Na przestrzeni ostatnich lat efektywność wykorzystania energii w Polsce poprawiła się. Energochłonność gospodarki zmniejszyła się o blisko 30 proc. w latach 1998-2009, natomiast wskaźnik ODEX¹⁸ każdego roku poprawia się o około 3,6 proc. Postęp nie jest jednak wynikiem celowej polityki proefektywnościowej rządu, lecz efektem zmian systemowych zachodzących w gospodarce. 

Największy spadek zużycia energii przez odbiorców końcowych nastąpił w sektorze przemysłu – Rys 2. To skutek przede wszystkim działań prywatyzacyjnych, restrukturyzacyjnych i modernizacyjnych dyktowanych rachunkiem ekonomicznym. Na graniczenie zużycia energii w gospodarstwach domowych wpływał i nadal tak jest głównie wzrost cen energii.

Rys. 2. Struktura finalnego zużycia energii w Polsce według sektorów.

Ważnymi czynnikami były też racjonalizacja jej zużycia i zmniejszenie zapotrzebowania na ciepło dzięki inwestycjom termomodernizacyjnych. Mimo rzeczywistej poprawy efektywności energetycznej gospodarki, Polska nadal charakteryzuje się nadmiernym, ponad dwukrotnie wyższym niż w innych krajach Unii Europejskiej wykorzystaniem surowców, materiałów i energii w tworzeniu dochodu narodowego brutto²⁰. Jak informuje Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii (FEWE)²¹, w perspektywie 2020 r. techniczny potencjał dla efektywności energetycznej wynosi 50 proc., natomiast ekonomicznie uzasadniony to nawet – 25 proc. W tabeli 2 przedstawiono potencjał poprawy efektywności w wybranych obszarach obejmujących użytkowanie energii elektrycznej i ciepła. Największy potencjał poprawy przypada na sektory budownictwa – mieszkalnego i użyteczności publicznej. W Polsce izolacyjność termiczna nowo wznoszonych budynków prowadzi do zużycia energii 120-150 kWh/m² na rok, podczas gdy w UE-15 40-90 kWh/m² rocznie.Obowiązujące w Polsce przepisy są zbyt liberalne, zwłaszcza, że przy obecnym poziomie cen energii i materiałów możliwe jest w sposób opłacalny budowanie obiektów o zapotrzebowaniu na energię do ogrzewania na poziomie 60-90 kWh/m² na rok. Z technicznego punktu widzenia możliwe jest wzniesienie budynku w standardzie 15 kWh/m² rocznie – to standard budynku pasywnego. 

Tabela 2. Potencjał efektywności energetycznej w 2020 r.²²

Poprawa efektywności energetycznej daje wiele wymiernych korzyści gospodarce m. in.: 

• „jest to najmniej kosztowne rozwiązanie dla budowania gospodarki niskoemisyjnej²³; 
• jest ważnym czynnikiem budowania bezpieczeństwa energetycznego oraz zmniejszenia zależności od importu paliw – ogranicza zużycie surowców kopalnych; 
• poprawia konkurencyjność gospodarki, zwiększając jej wydajność i obniżając koszty – poprawia kondycję budżetów domowych, obniża koszty energii nawet o 35,9 mld zł rocznie²⁴;
• jest ważnym czynnikiem tworzenia nowych miejsc pracy – szacuje się, że ambitna polityka proefektywnościowa w sektorze budownictwa to nawet 250 tys. nowych miejsc pracy netto do 2020 r. przede wszystkim w firmach remontowo-budowlanych, lecz także w przedsiębiorstwach produkujących maszyny oraz materiały budowlane i izolacyjne, usługach, transporcie itp.²⁵; 
• „inne – tworzy podstawy gospodarki innowacyjnej, zmniejsza emisję zanieczyszczeń, poprawia jakość powietrza itd. 

18. Wskaźnik ODEX to zagregowany wskaźnik efektywności energetycznej. Jest to najważniejszy współczynnik dla monitoringu realizacji celu indykatywnego w zakresie efektywności energetycznej u odbiorców końcowych określonego w dyrektywie 2006/32/WE.

19. Ministerstwo Gospodarki, Projekt II Krajowego Planu Działań dotyczącego efektywności energetycznej dla Polski, Warszawa 2011.

20. Według Eurostatu w 2009 r. zużycie energii na jednostkę PKB wynosiło 364 ktoe /1000 euro, a w UE-27 to 165 ktoe/1000 euro: Eurostat, Energy, transport and  environment indicators, Luxemburg 2011.  

21. Polski Klub Ekologiczny Okręg Górnośląski, Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii, INFORSE, European Climate Foundation, 2009. Raport. Potencjał efektywności energetycznej i redukcji emisji w wybranych grupach użytkowania energii. Droga naprzód do realizacji pakietu klimatyczno-energetycznego. Katowice 2009.

22. j.w.

23. McKinsey & Company, Ocena potencjału redukcji emisji gazów cieplarnianych dla Polski do roku 2030, Warszawa 2009.

24. Jak w przypisie 21.

25. Wpływ kompleksowej termomodernizacji na rynek pracy w Polsce, Central European University we współpracy z Fundacją na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii (FEWE), Katowice 2011. 

INSTRUMENTY WSPARCIA EFEKTYWNOŚCI ENERGETYCZNEJ 

Instrumenty wsparcia efektywności energetycznej u odbiorców końcowych są różne m. in. ze względu na formę. Wyróżnia się przede wszystkim²⁶: 

• regulacje prawne – np. cele wiążące dla efektywności energetycznej, cele sektorowe, standardy energetyczne budynków; 
• porozumienia dobrowolne – np. dobrowolne porozumienia przemysłu dotyczące wymiany dobrych praktyk z zakresu efektywności energetycznej; 
• mechanizmy rynkowe – np. mechanizm białych certyfikatów; 
• instrumenty fiskalne – np. ulgi podatkowe dla produktów o wysokiej klasie energetycznej; 
• instrumenty finansowe – np. fundusze celowe: Fundusz Termomodernizacji i Remontów, subsydia na poprawę efektywności energetycznej; 
• programy edukacyjno-informacyjne – np. ekoetykietowanie urządzeń RTV/AGD, programy edukacyjne dotyczące ekojazdy, zarządzania i optymalizacji zużycia energii. 

Instrumenty można też podzielić w zależności od obszaru wsparcia, czyli grup użytkowników końcowych. Obok instrumentów horyzontalnych obejmujących zasięgiem wszystkich odbiorców energii, są również sektorowe – skierowane m. in. do przemysłu, gospodarstw domowych czy transportu. 

PRZEGLĄD WYBRANYCH INSTRUMENTÓW WSPARCIA W POLSCE

Wyniki badania ankietowego przeprowadzonego przez Instytut na rzecz Ekorozwoju i Koalicję Klimatyczną wśród partii politycznych²⁷ wskazują, że największym uznaniem polityków cieszą się mechanizmy rynkowe, a następnie rozwiązania fiskalne oraz dofinansowanie projektów z funduszy celowych.

Mniejszą wagę przywiązuje się do regulacji prawnych oraz kampanii informacyjno-edukacyjnych. W projekcie Drugiego Krajowego Planu Działań dotyczącego efektywności energetycznej dla Polski (II KPD)²⁸ przedstawiono zestawienie obowiązujących i planowanych instrumentów wsparcia dla efektywności energetycznej u odbiorców końcowych w Polsce. Tabela 3 przedstawia ich syntetyczne zestawienie. Ocenę systemu wsparcia efektywności energetycznej w Polsce zaprezentowano w rozdziale 4. Niemniej jednak, analizując informacje zawarte w tabeli 3 widać, jak skromny jest zastaw narzędzi zdominowany przez mechanizmy dofinansowania celowego projektów. Jedyny zaprezentowany w II KPD mechanizm rynkowy ma zacząć obowiązywać dopiero w 2013 r. Brakuje nie tylko zróżnicowania mechanizmów ze względu na rodzaj, ale przede wszystkim grupy odbiorców. Brakuje mechanizmów stworzonych z myślą o gospodarstwach domowych, budynkach indywidualnych czy transporcie indywidualnym. 

Tabela 3. Wybrane instrumenty wsparcia efektywności energetycznej u odbiorców końcowych³²

Oznaczenia: M – mechanizm rynkowy, F – polityka fiskalna, D – dofinansowanie celowe, R – regulacje prawne, E – kampanie edukacyjne; Podkreśleniem wyróżniono mechanizmy wsparcia, które funkcjonowały na rynku pod koniec 2011 r. 

Najważniejszym mechanizmem wsparcia ujętym w II KPD jest system białych certyfikatów. Wprowadzono go do porządku prawnego na mocy ustawy o efektywności energetycznej (Dz. U. 2011 nr 94 poz. 551). Zgodnie z jej zapisami przedsiębiorstwa energetyczne sprzedające energię elektryczną, ciepło i gaz ziemny zobowiązane są do uzyskania świadectw efektywności energetycznej odpowiadających wartościowo co najmniej 1,5-procentowym oszczędnościom energii w skali roku. Ustawa określa ramy działania systemu wsparcia i warunki uzyskania białych certyfikatów – projektów przyczyniających się do oszczędności energii – to m. in. prace termomodernizacyjne, izolacja instalacji przemysłowych. Mechanizm białych certyfikatów jest innowacyjnym instrumentem rynkowym, który w sposób systemowy wspiera efektywność energetyczną odbiorców energii. Podobne systemy działają w innych państwach Unii Europejskiej – we Włoszech, Wielkiej Brytanii, Finlandii i Francji²⁹. Taki system to jednocześnie mechanizm o największym potencjale efektywności energetycznej. Szacuje się, że dzięki jego realizacji możliwe będzie wypełnienie w 50 proc. założonego na 2016 r. celu poprawy efektywności energetycznej na poziomie 9%.

Rządowy kalendarz przewiduje początek obowiązywania systemu białych certyfikatów na 2013 r., jest zatem za wcześnie, by oceniać efekty. Obecnie trwają prace legislacyjne nad rozporządzeniami wykonawczymi dotyczącymi m. in. warunków przeprowadzenia szkoleń oraz egzaminów dla audytorów efektywności energetycznej³⁰. Eksperci Instytutu na rzecz Ekorozwoju obawiają się, że nawet po wydaniu i wejściu w życie rozporządzeń, mechanizm może okazać się mało skuteczny. Obawy wynikają ze zbyt krótkiego okresu obowiązywania systemu: 2013-2016³¹.

Niedługa perspektywa oraz brak politycznej deklaracji o kontynuowaniu systemu białych certyfikatów może zniechęcić inwestorów do podejmowania działań. Innym instrumentem wsparcia efektywności energetycznej u odbiorców końcowych jest powołany w 1998 r. Fundusz Termomodernizacji zastąpiony w 2008 r. Funduszem Termomodernizacji i Remontów. To instrument pełniący ważną funkcję – wspiera projekty poprawy efektywności energetycznej w budynkach m. in. wymianę kotłów, ocieplenie ścian i stropów. W latach 1999-2011 w ramach funduszu pozytywnie rozpatrzono 24 847 wnioski o łącznej wartości 1 080 204 909 zł. Była to dźwignia do realizacji inwestycji, których wartość szanowana jest corocznie na co najmniej kilka miliardów zł. Niestety fundusz nie doczekał się instrumentów monitoringu i weryfikacji osiąganych celów. 

Warto również zwrócić uwagę, iż wpływy do funduszu zmieniają się co roku np. w 2010 r. wpływy z budżetu państwa wyniosły zero zł. Eksperci podkreślają, że poza gwarancją stałych wpływów z budżetu państwa na konto funduszu, konieczne jest stworzenie mechanizmów weryfikacji jego funkcjonowania. Coraz więcej wagi przywiązuje się również do kryteriów tzw. głębokiej termomodernizacji³³. Aktualnie realizowane w ramach funduszu termomodernizacyjnego działania zmniejszają zapotrzebowanie na energię w budynku średnio o 30 proc., ale potencjał oszczędności jest zwykle wyższy. Takie działanie „zamraża” na długie lata potencjał efektywności energetycznej; a także, nawet w przypadku, gdy zostanie on wykorzystany, dwuetapowe działanie jest droższe. 

W Polsce wśród instrumentów wsparcia efektywności energetycznej u odbiorców końcowych większość stanowi dofinansowanie celowe ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej m. in. w ramach Systemu Zielonych Inwestycji³⁴. System ten jest pochodną mechanizmu handlu uprawnieniami do emisji, a jego idea i cel sprowadzają się do stworzenia i wzmacniania proekologicznego efektu wynikającego ze zbywania nadwyżek jednostek AAU. System związany jest ze „znakowaniem środków finansowych pozyskanych ze zbycia nadwyżki jednostek emisji w celu zagwarantowania przeznaczenia ich na realizację ściśle określonych celów związanych z ochroną środowiska w państwie zbywcy jednostek”. Gwarantuje, że państwo z niedoborem uprawnień będzie mogło, kupując jednostki, zwiększyć emisję gazów cieplarnianych; a także, że przekazane w związku z tym środki sprzedający przeznaczy na cele związane z szeroko pojętą ochroną klimatu i środowiska. 

Wartym uwagi instrumentem jest również program PolSEFF (Program Finansowania Rozwoju Energii Zrównoważonej w Polsce) wspierający małe i średnie przedsiębiorstwa. W ramach programu przyznawane są kredyty preferencyjne na inwestycje w nowe technologie i urządzenia obniżające zużycie energii. Niestety wykorzystanie środków z programu jest niskie – skorzystały z niego zaledwie dwie firmy. Eksperci Instytutu na rzecz Ekorozwoju oceniają, że to efekt niepewnej sytuacji na rynku i ryzyka związanego z podejmowaniem inwestycji o kilkuletnim okresie zwrotu. 

26. EUFORE, Ecofys, Wuppertal Institute, et al. Promocja efektywności energetycznej w Europie. Krajowe plany działania dotyczące efektywności energetycznej: spostrzeżenia, doświadczenia i wnioski. Publikacja przygotowana w ramach projektu Energy Efficiency Watch, 2009.

27. Poglądy partii politycznych na politykę energetyczną Polski tuż przed wyborami parlamentarnymi 2011, Instytut na rzecz Ekorozwoju we współpracy z Koalicją Klimatyczną, 2011.

28. Ministerstwo Gospodarki, Drugi Krajowy Plan Działań dotyczący efektywności energetycznej dla Polski - projekt, 2011.

29. Nie wykluczone, iż po przyjęciu zapisów nowej dyrektywy europejskiej w sprawie efektywności energetycznej, nad którą od początku 2011 r. trwają prace w Komisji Europejskiej; wszystkie kraje członkowskie zostaną zobowiązane do wprowadzenia mechanizmu rynkowego wsparcia efektywności energetycznej u odbiorców końcowych np. najbardziej popularnego mechanizmu białych certyfikatów.

30. Eksperci oceniają postęp prac legislacyjnych krytycznie z uwagi na liczne opóźnienia. Nie ma kadr przygotowanych do realizacji audytów efektywności energetycznej, nie ustalono dotychczas zakresu i sposobu wykonywania audytu oraz zasad przetargu. 

31. Mimo iż Ministerstwo Gospodarki przekonuje, że działanie tego mechanizmu będzie kontynuowane po 2016 r., zapisu na ten temat nie ma w żadnym z obowiązujących dokumentów rządowych.

32. Ministerstwo Gospodarki, Drugi Krajowy Plan Działań dotyczący efektywności energetycznej - projekt, 2011. 

33. Przedsięwzięcia tzw. głębokiej termomodernizacji zapewniają oszczędność energii w budynku na poziomie 64-89 proc. w warunkach polskich.

34. System Zielonych Inwestycji (GIS – Green Investment Scheme) jest pochodną mechanizmu handlu uprawnieniami do emisji. W ramach systemu GIS środki ze sprzedaży nadwyżek jednostek emisji – AAU są znakowane i przeznaczane na realizację ściśle określonych celów związanych z ochroną środowiska.

PRZEGLĄD WYBRANYCH INSTRUMENTÓW WSPARCIA W EU

W krajach Unii Europejskiej jest wiele innowacyjnych instrumentów wsparcia efektywności energetycznej u odbiorców końcowych. Kompleksowe informacje dotyczące istniejących mechanizmów i ich efektywności zgromadzone są w europejskiej bazie danych MURE (Mesures d’Utilisation Rationnelle de l’Energie)³⁵.  Jest wiele ciekawych i przynoszących wymierne rezultaty rozwiązań, które warte są naśladowania.

Polska może pochwalić się Funduszem Termomodernizacji i Remontów, natomiast inne kraje UE-27 równie ciekawymi instrumentami wsparcia efektywności energetycznej. W niniejszym opracowaniu przedstawiono kilka wybranych przykładów rozwiązań razem z oceną ich efektywności (Tabela 4). 

Prezentowany w tabeli materiał jest wynikiem prac w ramach projektu AID-EE36. Autorzy projektu przeprowadzili analizę ponad 20 instrumentów wparcia efektywności energetycznej u odbiorców końcowych konkludując, iż najbardziej efektywne są instrumenty typu regulacyjnego oraz finansowego, w tym przede wszystkim zachęty fiskalne. 

Regulacje prawne uznano za najbardziej korzystne z punktu widzenia najmniejszych obciążeń budżetu państwa. Jednocześnie największy potencjał w zwiększeniu efektywności energetycznej przypisano działaniom informacyjno- edukacyjnym i porozumieniom dobrowolnym. 

Tabela 4. Ocena wybranych instrumentów wsparcia efektywności energetycznej u odbiorców końcowych w ramach projektu AID-EE

Oznaczenia: M – mechanizm rynkowy, F – polityka fiskalna, D – dofinansowanie celowe, R – regulacje prawne, E – kampanie edukacyjne, P – porozumienie dobrowolne 

* Ocena efektywności prowadzona była w ramach projektu Projekt AID-EE. Ocena objęła ocenę ex-post mechanizmów (w założonym czasie obowiązywania) i wyraża uzyskane roczne oszczędności energii wyrażone w wartościach procentowych. 

35. www.isis-it.com/mure.

OCENA SYSTEMU WSPARCIA EFEKTYWNOŚCI ENERGETYCZNEJ U ODBIORCÓW KOŃCOWYCH ³⁷

Dotychczasowe działania rządu w zakresie poprawy efektywności energetycznej u odbiorców końcowych trzeba ocenić krytycznie. Jest wiele interesujących instrumentów i narzędzi wsparcia, ale ten potencjał nie jest w całości wykorzystany, nie tworzy spójnego systemu. W Polsce brakuje strategicznego dokumentu wyznaczającego długoterminowe cele i kierunki działania dotyczące efektywności energetycznej u odbiorców energii³⁸. 

W ostatnich latach zdecydowanie więcej środków przeznacza się na inwestycje poprawiające efektywność energetyczną – przede wszystkim dzięki programom NFOŚiGW oraz wsparciu funduszy unijnych. Dlatego nie można zaakceptować faktu, że brakuje informacji o przedsięwzięciach najbardziej efektywnych kosztowo³⁹. Taka wiedza ma kluczowe znaczenie, również w dyskusjach na temat priorytetów dla polityki spójności w latach 2014-2020⁴⁰. W Polsce wciąż nie docenia się roli regulacji prawnych i rozwiązań fiskalnych. Niewiele uwagi poświęca się ulgom i subwencjom dla produktów efektywnych energetycznie, a także dobrowolnym porozumieniom i akcjom edukacyjnym. Blokuje się w ten sposób indywidualną inicjatywę. System wsparcia zdominowały mechanizmy dofinansowania celowego, a planowane na 2013 r. pełne wdrożenie systemu (rynkowego) białych certyfikatów jest zagrożone⁴¹.

Dostępne instrumenty poprawy efektywności energetycznej w Polsce nie obejmują wszystkich grup odbiorców końcowych. Dotyczy to przede wszystkim sektora gospodarstw domowych, które odpowiadają za 30 proc. krajowego zużycia energii finalnej. Indywidualni użytkownicy mają utrudniony dostęp do funduszy pomocowych, które skierowane są do innych beneficjentów – spółdzielni, wspólnot, administracji publicznej. Nie mogą też korzystać z ulg i zwolnień z podatków na urządzenia i usługi o wysokiej efektywności energetycznej, ponieważ nie ma takich instrumentów. Mieszkańcy muszą jednocześnie zmagać się ze skomplikowanym systemem rozliczania kosztów energii i mało czytelnymi rachunkami za energię. Brak bieżącej kontroli zużycia energii elektrycznej i wysoki udział opłaty stałej w jej koszcie nie motywuje obywateli do oszczędzania energii i poprawy efektywności jej użytkowania. Warto zwrócić uwagę, że brakuje rozwiązań typu regulacyjnego: minimalnych wymogów dotyczących efektywności energetycznej budynków i urządzeń zużywających energię. To obszar dużego potencjału dla poprawy efektywności energetycznej, zwłaszcza, jeśli mówimy o sprzęcie gospodarstwa domowego. Inne zaniedbania systemu wsparcia dla efektywności energetycznej u odbiorców końcowych dotyczą systemów inteligentnego wsparcia zarządzania energią, ekoetykietowania urządzeń czy chociażby ochrony wrażliwych odbiorców energii. 

Sektor publiczny jest kolejnym, którego potencjał efektywnego korzystania z energii nie jest wykorzystywany w wystarczającym stopniu. Poza stwierdzeniem o wzorcowej roli sektora publicznego⁴² n